Monastery:
Bazylianie, Biała Podlaska dissolved

Introduced: 04.12.2012 10:27 | Last update: 24.03.2016 13:39

Collapse timeline
  • Foundation / translocation / change of rule / takeover

    1690 r.
  • Dissolution executed

    Data urzędowa kasaty: 08.11.1864 r. Data faktycznej kasaty: 08.11.1864 r.
Expand all sections

Name

Main town / village: Biała Podlaska

Other name(s): ros. Бяла-Подляска [pol. Biała-Podlaska, ang. Byala-Podlyaska]; ukr. Біла Підляська [pol. Biła Pidlaśka, Biła Pidlasʹka, ang. Bila Pidlyas’Ka]; lit. Palenkės Biala

Location

Address, current nationality and administrative affiliation:
  • Polska/[III] Rzeczpospolita Polska, woj. lubelskie, pow. bialski

Condition

Condition: zachowany

Existing buildings: ob. parafia (kościół i zab. poklasztorne)

Religious order

Name of the order: Bazylianie

Other accepted Polish names: bazyljanie; Bazylianie św. Jozafata, Василіянський Чин святого Йосафата; Bazyliański Zakon Świętego Jozafata; Zakon Bazylianów św. Jozafata; Ordo Basilianus sancti Josaphat

Full Polish name of the congregation: Zakon Świętego Bazylego Wielkiego

Full Latin name of the congregation: Ordo Sancti Basilii Magni Ruthenorum

Short Polish name: ukr. ЧСВВ

Short Latin name: OSBM

Rite: greckokatolicki (unicki)

Type of congregation: Contemplative

Kind of congregation: męskie, habitowe, mnisze

Beginnings

Date of foundation / translocation / change of rule / takeover: 1690 r.

Description:

Pierwsza świątynia w tym miejscu, jeszcze prawosławna pw. Narodzenia NMP została ufundowana w 1582 r.[1] Gdy w 1596 r. doszło do unii między Kościołami rzymskokatolickim i prawosławnym, ówczesny właściciel miasta Mikołaj Krzysztof Radziwiłł stał się protektorem nowego obrządku[2]. Pozwala to sądzić, że w krótkim czasie cerkiew bialska została przekształcona w unicką. W 1690 r. z inicjatywy Karola Stanisława Radziwiłła do miasta sprowadzeni zostali bazylianie[3], którzy przejęli tę świątynię i wkrótce wznieśli przy niej drewniany monaster. Prowadzili zakrojoną na bardzo szeroką skalę działalność misyjną.

Ważnym wydarzeniem dla rozwoju monasteru bialskiego stał się spór o relikwie błogosławionego (później świętego) Jozafata Kuncewicza. Był on unickim arcybiskupem połockim. W 1623 r. został zamordowany przez prawosławnych mieszkańców Witebska. Jego szczątki spoczywały w Połocku, ale w czasie wojny północnej obawiając się ich zbezczeszczenia przez Rosjan, zostały ewakuowane i umieszczone w kaplicy zamkowej w Białej. Radziwiłłowie życzyli sobie, żeby relikwie zostały w mieście, z czym nie zgadzały władze zakonu bazylianów. Ostatecznie zawarto kompromis i bazylianie zgodzili się na pozostawienie ich, pod warunkiem zbudowania świątyni godnej do ich przechowywania[4]. To porozumienie stało się powodem wzniesienia w latach 1747-1765 okazałej murowanej cerkwi (il. 24)[5]. Około 1790 r. wzniesiono także w miejsce drewnianych, nowe murowane zabudowania klasztorne (il. 25)[6].

 

[1] Taka data fundacji była zapisana w istniejącej jeszcze w 1864 r., ale dziś zaginionej kronice miejscowej cerkwi – S. Jadczak, Napad kozaków Bohdana Chmielnickiego na Białą, „Podlaski Kwartalnik Kulturalny”, 2, 2007, s. 58

[2] Więcej na ten temat zob. T. Kempa, Mikołaj Krzysztof Radziwiłł „Sierotka”, a unia brzeska, „Czasy Nowożytne”, 3, 1997, s. 47-63.

[3] D. Wereda, Bazylianie, s. 111.

[4] Bp A. P. Dydycz OFMCap., Opisanie odnalezienia relikwii św. Jozafata Kuncewicza na tle jego życia oraz dziejów jego doczesnych szczątków, „Rocznik Bialskopodlaski”, 12, 2004, s. 163-164.

[5] K. Kolendo-Korczakowa, A. Oleńska, M. Zgliński (red. i oprac.), Powiat Biała Podlaska, s. 20.

[6] J. Flisiński, Biała na Podlasiu, s. 274.

Entity at the time of the dissolution

Legal status: samodzielny

Type of independent entity: monaster

Nationality and ecclesiastical affiliation at the time of dissolution

Country: Rosja/Carstwo Rosyjskie, Cesarstwo Rosyjskie

Territorial unit: Królestwo Polskie (Kongresowe, Kraj Przywiślany)

Historical region: Podlasie

Prowincja / Archimandria: Prowincja polska

Archbishopric: kijowskie unickie

Diocese: chełmska unicka

Dissolution

Kasaty 1773-1914
    • Kind: zrealizowana
    • Legal basis:
      • Państwo/Rosja/car Aleksander II: ukaz z 8.11.1864 (27.10.1864 starego stylu), zwany ukazem o reformie klasztorów w Królestwie Polskim
    • Data urzędowa kasaty: 08.11.1864 r.
    • Date of actual dissolution: 08.11.1864 r.
    • Description:

      Monaster skasowano w 1864 r. i przekazano wraz z cerkwią i wyposażeniem unickiej diecezji chełmskiej. W 1875 r., gdy na terenie Królestwa Polskiego doszło do likwidacji unii, cerkiew została przekształcona w prawosławną określaną nawet mianem soboru. Decyzja ta spowodowała w konsekwencji szereg zmian, mających dostosować świątynię i jej wyposażenie do wzorców prawosławnych m.in. obniżono wieże i umieszczono na nich cebulaste hełmy. Relikwie Jozafata Kuncewicza, staraniem ostatniego unickiego proboszcza nie ukrywającego swych sympatii do prawosławia ks. Mikołaja Liwczaka, zostały przeniesione do krypty i zamurowane, co miało osłabić kult, jakim były obdarzane. Po wybuchu I wojny światowej, gdy miasto zajęły wojska austriackie, relikwie te zostały wywiezione do Wiednia, a potem do Rzymu, gdzie znajdują się do dziś[1].

      Po odzyskaniu niepodległości, w 1919 r. cerkiew została przekazana Kościołowi katolickiemu. Po rekoncyliacji stała się siedzibą parafii. W 1923 r. przeprowadzono pracę rebarokizacyjne pod kierunkiem Adolfa Szyszko- Bohusza i usunięto większość cerkiewnego wyposażenia. W czasie II wojny światowej w kościele i dawnym monasterze mieścił się magazyn zbożowy[2]. W okresie powojennym świątyni przywrócono charakter kościoła parafialnego. Własnością  parafii jest także gmach poklasztorny.

                  Wśród najcenniejszych zachowanych części dawnego bazyliańskiego wyposażenia należy wymienić obraz Józefa Simmlera „Męczeństwo św. Jozafata” (1861 r.), obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem z I połowy XVII w. (pierwotnie w kaplicy zamkowej Radziwiłłów), rokokowy krucyfiks z 1757 r. wieńczący obecnie ołtarz główny (il. 26), czy pacyfikał z k. XVII w. z cząstkami relikwii św. Jozafata Kuncewicza.
       

      [1] Dokładny opis  tego wydarzenia – A. P. Dydycz, Opisanie odnalezienia, s. 68-75.

      [2] K. Kolendo-Korczakowa, A. Oleńska, M. Zgliński (red. i oprac.), Powiat Biała Podlaska, s. 20.

Map

Location: exact

Geolocation: 52.034879213225835 23.125191187696828 (hide map)

Sources of studies (including bibliography)