Monastery:
Cystersi, Gdańsk-Oliwa (Trójca Święta) dissolved

Introduced: 04.12.2012 10:27 | Last update: 10.06.2016 13:04

Collapse timeline
  • Foundation / translocation / change of rule / takeover

    1178 - 1188 r.
  • Dissolution executed

    Data faktycznej kasaty: 1831 r.
Expand all sections

Name

Main town / village: Gdańsk-Oliwa

Name at the time of dissolution: Oliva

Current name(s): Gdańsk

Other name(s): Gdańsk, Oliwa, Dantiscum, Dantis, Gedanum, lit. Gdanskas, ros. Гданьск [pol. Gdanʹsk, ang. Gdan'sk], ukr. Гданськ [pol. Hdanśk, Hdansʹk; ang. Hdans’K]

Location

Address, current nationality and administrative affiliation:
  • Polska/[III] Rzeczpospolita Polska, woj. pomorskie, m. na pr. pow. Gdańsk

Condition

Condition: brak danych

Religious order

Name of the order: Cystersi

Full Polish name of the congregation: Zakon Cystersów

Full Latin name of the congregation: Ordo Cisterciensis; Sacer Ordo Cistersiensis

Short Latin name: OCist

Rite: rzymskokatolicki (katolicki)

Type of congregation: Contemplative

Kind of congregation: męskie, mnisze

Beginnings

Date of foundation / translocation / change of rule / takeover: 1178 - 1188 r.

Description:

- najstarsza placówka klasztorna na Pomorzu Gdańskim istniejąca nieprzerwanie od 1188 do 1831 roku, a w latach 1466–1772 trwale opowiadająca się po stronie Rzeczypospolitej w jej nieustannych sporach z Gdańskiem, - zabudowania klasztorne wielokrotnie ulegały zniszczeniom dokonywanym przez pogańskich Prusów, Brandenburczyków, Krzyżaków, husytów, Szwedów, Rosjan i samych gdańszczan,

Opactwo początkowo erygowano jako filię Kołbacza z fundacji namiestnika Pomorza Sambora I. Niepewna jest data fundacji, ponieważ wg Przywileju Sambora oraz J. Długosza klasztor powstał w 1178 r., a wg dokumentu Mściwoja II w 1186 r. Opactwo cysterskie uzyskało liczne nadania od władców Pomorza, w kościele opackim pochowano Sambora I, Mściwoja I, Świętopełka, Mściwoja II. Pierwotnie w skład uposażenia wchodziło 7 wsi, klasztor otrzymał także prawo połowu ryb, handlu, budowania młynów nad Potokiem Oliwskim oraz zwolnienie z ceł i świadczeń. Na pocz. XVI w. opactwo posiadało już 60 wsi i kilka jezior. Angażowało się w chrystianizację Prusów. Klasztor wielokrotnie był przez nich niszczony, a także przez Krzyżaków, Brandenburczyków. Opactwo toczyło także zatargi z Krzyżakami na tle majątkowym, dopiero po zajęciu Pomorza przez Krzyżaków opat uznał ich władzę, a zatargi ustały w 1342 r. po wydaniu przez wielkiego mistrza przywileju zatwierdzającego posiadłości cystersów. Następnie klasztor był niszczony przez husytów, a zakonnicy schronili się w Gdańsku. Opactwo otrzymało liczne przywileje i ich potwierdzenia od polskich władców. Podczas reformacji podupadło życie zakonne, w 1577 r. gdańszczanie zniszczyli i obrabowali opactwo, jednak zostali zobowiązani do jego odbudowy. W 1626 r. splądrowali je wojska szwedzkie i do 1628 r. zakonnicy przebywali w Gdańsku. Ponowne zniszczenia miały miejsce podczas potopu szwedzkiego, w czasie którego skarbiec i bibliotekę wywieziono do Gdańska.W 1660 r. w klasztorze toczyły się negocjacje między Polską a Szwecją. Kolejne straty opactwo odnotowało podczas działań wojennych w 1697 r. W latach 1672-1702 działała drukarnia. W latach 1739-1783 istniała akademia filoz.-teol. dla cystersów z Pomorza. Po I rozbiorze Polski władze pruskie skonfiskowały majątek. W czasie wojen napoleońskich urządzono w klasztorze lazaret wojskowy (EK, 14, kol. 531-532).

-do rozwoju klasztoru oliwskiego przyczynił się jego przeor, Filip Adler (zm. 2 IX 1630 r.):

Działając w duchu reform wizytatorów zakonnych Edmunda od Krzyża (1580) i Claude Germain (1590), uczynił Oliwę ośrodkiem odnowy życia zakonnego cystersów w Polsce i religijności ludów na Pomorzu; popierał jezuitów, którym Gdańszczanie nie pozwalali osiedlić się w mieście, umożliwiając im korzystanie z dominiów cysterskich w Oliwie i w pobliżu Gdańska; przyczynił się do wyboru zwolenników reform Feliksa Kossa i A. Trebnica na opatów w Pelplinie i Oliwie; odbudował szpital, kościół i klasztor oliwski, spalone przez Gdańszczan w okresie wojny ze Stefanem Batorym, powiększył bibliotekę; dbał o gospodarkę klasztoru, zakładał młyny, browary, huty żelaza, fabryki prochu; ciągle podkreślał swoją wierność Polsce, popierając Zygmunta III Wazę w walce z Moskwą, Niemcami i Szwecją, w wyniku czego Szwedzi splądrowali klasztor (1626) i wywieźli do Szwecji wiele jego zabytków. A. jest autorem kroniki klasztoru oliwskiego od 1549 r.

(EK, 1, kol. 89)

 

Entity at the time of the dissolution

Legal status: samodzielny

Type of independent entity: opactwo

Church dedication: Trójca Święta

Nationality and ecclesiastical affiliation at the time of dissolution

Country: Prusy (Prusy Książęce, Brandenburgia-Prusy, Królestwo Prus)

Territorial unit: prow. Prusy Zachodnie

Historical region: Pomorze Wschodnie

Prowincja / Archimandria: Prowincja polska

Archbishopric: podl. bezpoś. Stolicy Apostolskiej

Diocese: warmińska

Dissolution

Kasaty 1773-1914
    • Kind: zrealizowana
    • Date of actual dissolution: 1831 r.
    • Description:

      W 1820 r. władze zakazały przyjmowania nowicjuszy (EK, 14, kol. 532).

Takeover

Previously occupied by:
  • 1565 r.: Kartuzi, Kartuzy (Wniebowzięcie NMP)
  • Description:

    przez opata Kaspra Geszkowa, mianowanego przez króla Stanisława Augusta w 1564 r. opiekunem kartuzji z pleceniem jej wcielenia do opactwa w Oliwie. Z pozostałych 4 kartuzówdwóch zostało cystersami, a dwóch w 1582 r. gdzieś uciekło.

Closure not through dissolution

Previously occupied by:

Map

Location: exact

Geolocation: 54.4107 18.5586 (hide map)

Sources of studies (including bibliography)

  • Brzozecki Sławomir, Oliwa, Encyklopedia katolicka, t. 14: Nouet - Pastoralis officii, Lublin, 2010, kol. 531-532