Monastery:
Pijarzy, Rzeszów (Święty Krzyż) dissolved

Introduced: 04.12.2012 10:27 | Last update: 01.06.2016 19:23 | Author of description: Marek Derwich

Collapse timeline
  • Foundation / translocation / change of rule / takeover

    1656 r.
  • Dissolution executed

    Data faktycznej kasaty: 1785 r.
Expand all sections

Name

Main town / village: Rzeszów

Condition

Condition: zachowany

Existing buildings: kościół po restauracji, kolegium po przebudowach i rozbudowie: w skrzydle pd - Muzeum Okręgowe, w skrzydle pn - I LO im. St. Konarskiego

Religious order

Name of the order: Pijarzy

Full Polish name of the congregation: Zakon Kleryków Regularnych Ubogich Matki Bożej Szkół Pobożnych

Full Latin name of the congregation: Ordo Clericorum Regularium Pauperum Matris Dei Scholarum Piarum

Short Latin name: SchP; SP

Rite: rzymskokatolicki (katolicki)

Type of congregation: Active

Kind of congregation: męskie, kleryckie

Beginnings

Date of foundation / translocation / change of rule / takeover: 1656 r.

Description:

fund. Jerzego Lubomirskiego z 1656 (Taraszkiewicz), 1658 (EK) r., papież erygował kolegium wraz z kościołem i szkołą bullą In iuncti nobis devinitis Pastoralis 20 marca 1668.

Kościół wezwanie św. Michała Archanioła, św. Jana Chrzciciela i św. Barbary. 

Entity at the time of the dissolution

Legal status: samodzielny

Type of independent entity: kolegium

Church dedication: Święty Krzyż

Nationality and ecclesiastical affiliation at the time of dissolution

Country: Austria (Monarchia Habsburgów)

Territorial unit: Galicja

Historical region: Małopolska

Prowincja / Archimandria: Prowincja polska

Archbishopric: lwowskie

Diocese: przemyska

Dissolution

Kasaty 1773-1914
    • Kind: zrealizowana
    • Date of actual dissolution: 1785 r.
    • Description:

      1785 r. podaje Gach. NA stronach www pojawiają si też daty 1776, 1786.

      kolegium: "Przemianowano ją wówczas na świeckie Cesarsko-Książęce Wyższe Gimnazjum, które miało charakter szkoły publicznej. Jako język wykładowy wprowadzono język niemiecki. Jednak mimo wszystko szkoła nadal funkcjonowała (skrzydło północne). Jednoskrzydłowy budynek szkolny został w latach 1834 - 1835 przebudowany i powiększony przez Eliasza Rejcha, następnie w 1872 roku dobudowano doń dwa skrzydła (północne i wschodnie) Tworząc częściowo otwarty dziedziniec, ograniczony przez stare mury miejskie, kościół i zabudowania szkoły[7]. Skrzydło południowe zostało wykorzystane jako siedziba nowych urzędów austriackich [1939-45] budynki konwentu, gdzie dotychczas mieściły się urzędy polskie natychmiast przysposobiono na siedzibę biurokracji okupantów" (http://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Awi%C4%99tego_Krzy%C5%BCa_w_Rzeszowie)

      kościół: "kościół w znacznym stopniu został po kasacie klasztoru ogołocony z cennego wyposażenia liturgicznego, min. srebrnej monstrancji i złotej lampki wiecznej oraz cennych ornatów. Sam kościół został w praktyce zamknięty. Mylnie wpisany wraz z całym konwentem jako własność państwa. Kościołem opiekowali się księża diecezjalni - katecheci ze szkoły. Za proboszcza uważał się dyrektor, klucze były u tercjarza[8]. Z tego okresu pochodzi jeszcze czasami używane określenie świątyni jako kościoła studenckiego. W nieczęsto odprawianych mszach faktycznie uczestniczyli wówczas przede wszystkim "studenci" pobliskiego Wyższego Gimnazjum. Obecnie jednak duszpasterstwo studenckie działa przede wszystkim przy kościołach św. Jacka i św. Jadwigi. Do 1970 był to wyłącznie kościół rektoralny. Pod koniec XIX wieku wewnątrz kościoła przeprowadzono drobny remont, staraniem ks. Stanisława Grynickiego, późniejszego proboszcza parafii farnej.

      Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku sytuacja korzystania z kościoła i jego statusu kościelnego nie zmieniła się. Jednak, jako bardzo ważny zabytek świątynia została otoczona troskliwą opieką. W latach 1920 - 1922 budynek poddano restauracji, a remont wnętrza ostatecznie przypieczętowano kupnem nowych organów (1930), produkcji wiedeńskiej firmy Rieger, którego dokonał ks. Maurycy Turkowski z datków uczniów. W północnej, znacznie rozbudowanej części konwentu nadal swoją działalność, jako I Gimnazjum i Liceum kontynuuje ośrodek dydaktyczny, natomiast w miejsce urzędów austriackich wprowadzają się polskie, głównie miejskie instytucje. [1939-45] Kościół zyskał miano Wehrmachtskirche i pełnił rolę kościoła wojskowego[8]. W trakcie działań wojennych nie udało się ocalić kompleksu od zniszczeń. Ucierpiał przede wszystkim budynek samej świątyni - w trakcie bombardowań zniszczono min. wieżę południową i dach. Wstępnych reparacji dokonano niemal natychmiastowo, natomiast odbudowy już w latach pięćdziesiątych. Krokiem milowym było objęcie rektoratu przez ks. Walentego Bala, który od 1970 stał się proboszczem parafii, początkowo w randze prałata, a następnie infułata (1951 - 1998). Za jego czasów przeprowadzono gruntowny remont, restaurację i zabezpieczanie całego kościoła. Po wojnie działalność wznowiło liceum już jak I Liceum Ogólnokształcące, natomiast w części południowej siedzibę znalazło Muzeum Okręgowe. Ponowną restaurację fasady przeprowadzono etapami, pomiędzy 2004 - 2008.(http://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Awi%C4%99tego_Krzy%C5%BCa_w_Rzeszowie)

      Obecnie swoją pierwotną funkcję zachował jedynie kościół stanowiący trzon założenia budowlanego, pozostałe części klasztoru z biegiem czasu zyskiwały różne funkcje. W skrzydle południowym znajduje się siedzibaMuzeum Okręgowego, natomiast w północnym I Liceum Ogólnokształcącego im. St. Konarskiego..(http://pl.wikipedia.org/wiki/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_%C5%9Awi%C4%99tego_Krzy%C5%BCa_w_Rzeszowie)

Map

Location: exact

Geolocation: 50.0359376 22.00102000000004 (hide map)

Sources of studies (including bibliography)

  • Motyka Andrzej, Rzeszów, Encyklopedia katolicka, t. 17: Republika - Serbia, Lublin, 2012, kol. 740-742