Klasztor:
Bazylianie, Werchrata (Opieka NMP) skasowany

Wprowadzono: 22.11.2013 09:49 | Ost. aktualizacja: 15.01.2015 09:09 | Autor opisu: Marek Derwich

Zwiń oś czasu
  • Fundacja / translokacja / zmiana reguły / przejęcie

    17.07.1682 r.
  • Kasata zrealizowana

    Data faktycznej kasaty: 1806 r.
Rozwiń wszystkie sekcje

Nazwa

Główna miejscowość: Werchrata

Nazwa/y obecna: Monasterz

Nazwa inna/e: Monastyr, Monastyrz

Zgromadzenie

Nazwa zgromadzenia: Bazylianie

Inne przyjęte nazwy polskie: bazyljanie; Bazylianie św. Jozafata, Василіянський Чин святого Йосафата; Bazyliański Zakon Świętego Jozafata; Zakon Bazylianów św. Jozafata; Ordo Basilianus sancti Josaphat

Pełna polska nazwa zgromadzenia: Zakon Świętego Bazylego Wielkiego

Pełna łacińska nazwa zgromadzenia: Ordo Sancti Basilii Magni Ruthenorum

Skrócona nazwa polska: ukr. ЧСВВ

Skrócona nazwa łacińska: OSBM

Obrządek: greckokatolicki (unicki)

Typ zgromadzenia: Kontemplacyjne

Rodzaj zgromadzenia: męskie, habitowe, mnisze

Początki

Data fundacji / translokacji / zmiany reguły / przejęcia: 17.07.1682 r.

Opis:

Klasztor zajmował całą powierzchnię płaskiego szczytu góry, o nieregularnym, nieco wydłużonym obrysie; rozległy teren obwiedziony był kamiennym murem z bramą i furtą; w jego wnętrzu rozmieszczono zabudowania monasteru, dzwonnicę oraz trzy drewniane świątynie: 1. kaplicę p. w. Narodzenia św. Jana Chrzciciela; 2. cerkiew p. w. Opieki NMP; 3. kaplicę p. w. Złożenia Szat NMP, z których druga była orientowana i do niedawna zajmowała centrum placu.
Zgodnie z tradycją został założony przez św. Piotra Rateńskiego, metropolitę kijowskiego (zm. 1326). Wg źródeł pisanych powstał za staraniem o. Jowa Jamnickiego, jeromonacha monasteru w Jamnicy, który 11 marca 1678 uzyskał „konsens na zbudowanie monastera w lesie wichrackim”, wydany w Lubomlu przez Dymitra Jerzego ks. Wiśniowieckiego, hetmana wielkiego koronnego i wojewodę bełskiego. Już 20 kwietnia tego roku gromada wiejska wydzieliła miejsce pod klasztor i grunty na jego uposażenie. Akt erekcyjny odnowił 17 lipca 1682 w Werchracie, Konstanty ks. Wiśniowiecki, brat Dymitra, wojewoda bełski, który ponadto wyraził zgodę na wolne wybory ihumena spośród zakonników, zastrzegając sobie prawo akceptowania przełożonych. Dokumenty te, łącznie z uznaniem nowych gruntów przyłączonych do uposażenia, zostały potwierdzone przez kolejnych wojewodów bełskich - Adama Mikołaja Sieniawskiego, hetmana wielkiego koronnego, w piśmie wystawionym 9 maja 1708 w Jarosławiu oraz przez Aleksandra Łaszcza w akcie z 5 czerwca 1715, wydanym w Bełzie. Ponadto za staraniem ihumena Barlaama Fedorowicza, monaster uzyskał szereg wolności od króla Augusta II, który w dokumencie wydanym 7 marca 1720 w Warszawie, oprócz akceptacji poprzednich przywilejów, pozwolił zakonnikom posiadać niewielki młynek zbożowy, zakładać winnice, warzyć piwo i palić gorzałkę w browarze klasztornym oraz prowadzić wyszynk i sprzedaż chleba podczas prazników i odpustów we własnej karczmie, a także nadał prawo wolnego wyrębu w lasach na własną potrzebę. W 1764 do monasteru przyłączono sąsiedni, mniejszy klasztor w Jamnicy (Smolinie). Na przełomie XVIII i XIX w. ihumen werchracki sprawował okresowo opiekę nad cerkwiami w Hucie Starej i Woli Wielkiej.

Klasztor należał do zgromadzeń średniej wielkości; do poł. XVIII w. liczył obok przełożonego trzech mnichów, a w poł. wieku od sześciu do ośmiu. Na uposażenie manasteru wchodziły początkowo dwie, później prawie cztery niwy (ćwierci) erekcyjne; z inicjatywy ihumena Barlaama Fedorowicza zakupiono Na początku XVIII w. trzy inne niwy. Do 1699 monaster, mimo iż formalnie podlegał zwierzchnictwu unickiego bp chełmskiego, objęty był wpływami prawosławia; po 1739 wszedł w skład kongregacji ruskiej bazylianów p. w. Opieki NMP, od 1780 należał do prowincji galicyjskiej p. w. Najświętszego Zbawiciela.

http://archive.today/Mk7nh

Placówka w chwili kasaty

Wezwanie kościoła: Opieka NMP

Przynależność państwowa i kościelna w chwili kasaty

Państwo: Rosja/Carstwo Rosyjskie, Cesarstwo Rosyjskie

Kraina historyczna: Ruś Czerwona (Halicka)

Kasata

Kasaty 1773-1914
    • Rodzaj: zrealizowana
    • Data faktycznej kasaty: 1806 r.
    • Opis:

      Na przełomie XVIII i XIX w. ihumen werchracki sprawował okresowo opiekę nad cerkwiami w Hucie Starej i Woli Wielkiej. Już od k. XVIII w. władze cyrkularne dążyły do kasaty zgromadzenia, które ostatecznie zlikwidowano w 1806, przenosząc zakonników do Krechowa. W 1810 przekazano tam część wyposażenia, w tym również ikonę MB zw. „Werchracką”, później także „Krechowiecką”, która w 1682 została sprowadzona do Werchraty z Zamościa przez ihumena Izaaka Sokalskiego i wkrótce zasłynęła łaskami; w piśmie z 5 lipca 1685 bp lwowski Józef Szumlański uznał wizerunek za cudowny. Pozostała po monasterze cerkiew p. w. Opieki NMP, zgodnie z instrukcjami metropolity Antoniego Angiełłowicza z 13 czerwca 1811, została włączona jako kaplica filialna do parochii w Werchracie wsi.

      DAWNA CERKIEW BAZYLIAŃSKA P. W. OPIEKI NMP 

      Wzniesiona około 1680 przez dwóch następujących po sobie ihumenów - budowę zapoczątkował o. Jow Jamnicki, a skończył o. Izaak Sokalski. W 1725 i 1732 była „w ścianach i dachach porządna”. Przed 1844 do prezbiterium dobudowano zakrystię; w tym czasie świątynia znajdowała się w dobrym stanie i nie wymagała naprawy. Podczas działań wojennych w połowie czerwca 1915 została uszkodzona; niedługo potem zniszczenia prawdopodobnie usunięto. Przetrwała do końca l. 40 naszego wieku, kiedy to została częściowo rozebrana celem pozyskania materiału budowlanego. Na przełomie l. 80 i 90 na miejscu, gdzie znajdował się niegdyś główny ołtarz, postawiono drewniany krzyż, a w 1996 w jego pobliżu ufundowano niewielką kapliczkę skrzynkową, z reprodukcją ikony MB Werchracko-Krechowieckiej.

      Drewniana, konstrukcji zrębowej; osadzona na głębokim, kamiennym podpiwniczeniu (krypta). Trójdzielna, wszystkie trzy główne pomieszczenia prostokątne, zbliżone do kwadratu, równej wysokości, z nich nawa znacznie szersza; przy prezbiterium od pn. występowała zakrystia. Od zew. całość opinały wydatne soboty, wsparte na słupkach i podwalinach, położonych na niezależnej, kamiennej podmurówce; soboty wokół babińca i nawy były prawdopodobnie zabudowane deskami.

      Główne części przekryte były czteropolowymi kopułami zrębowymi z jednym załamaniem, z nich czasza nad nawą wzmocniona od wew. dwupoziomowym systemem ściągów, które od zew. usztywnione za pomocą zaczepów; nad prezbiterium połacie kopuły posiadały zakrzywione linie. Przekrycia zwieńczone były ośmiobocznymi pseudolatarniami z hełmami cebulastymi i żelaznymi krzyżami. 

      Do wnętrza prowadziły dwa otwory przejściowe: 1. w nawie od pd. portal, z szerokimi węgarami i leżuchem, z wyciętym od dołu łukiem trójlistnym; drzwi deskowe zaopatrzone były w ozdobnie wykute zawiasy pasowe oraz w żelazny zamek; 2. w babińcu od zach. zapewne o podobnej formie, z drzwiami na żelaznych zawiasach, z „zasuwą drewnianą”, „kunami” i „klamkami”. W ścianach miało znajdować się dwanaście okien (1732), w tym babiniec posiadał prawdopodobnie dwa, po jednym od pd. o pn.; nawa pięć, dwa od pd., jedno od pn. i trzy okulusy w załamaniu kopuły; prezbiterium dwa, zapewne po jednym od pd. i wsch. lub pn.; w dostawionej wtórnie zakrystii występowało zapewne co najmniej jedno okno. Wewnątrz znajdował się chór (w nawie?), ściany były polichromowane. Soboty, ściany powyżej zadaszenia oraz kopuły - pobite były gontem.

      Zabudowania monasterskie zlokalizowane były wzdłuż pn., częściowo pd. oraz zach. boku ogrodzenia; pod nimi znajdowały się głębokie podziemia. Pierwsze budynki mieszkalne i gospodarcze zostały wzniesione w k. XVII w. z drewna i kamienia; większa część użytkowej zabudowy wzgórza monastyrskiego powstała jednak w 1 tercji XVIII w. W 1732 istniały dwie „izby” z alkierzami, jedna drewniana „cela” z podpiwniczonym lamusem, dwa spichlerze, z których jeden posiadał w podpiwniczeniu murowany „sklep” i „turmę” oraz pięć drewnianych komórek. Obiekty te od pocz. XIX w. ulegały stopniowej rozbiórce. W 1961 czytelne były ruiny zabudowań tzw. kuchni w pn.-zach. narożu muru obwodowego, nieco dalej na zach. istniała kapliczka z kamiennymi rzeźbami ss. Piotra i Pawła (?), dostawiona do pn. ściany ogrodzenia oraz zarysy fundamentów cel przy zach. odcinku pd. części muru. Obecnie zachowały się pozostałości kilku pomieszczeń oraz słabo dostępne podziemia, które wg tradycji mają wypełniać całe wzgórze. W pd.-wsch. części terenu położona jest duża kamienna studnia (?) lub naturalne źródło. Po walkach w 1915, na pn.-zach. od d. cerkwi fil., założono niewielki cmentarz żołnierzy niemieckich i rosyjskich, złożony obecnie z kilku kamiennych krzyży, które otoczone były niegdyś murowanym ogrodzeniem. Przy zach. boku muru obwodowego zlokalizowano również mogiłę kilkudziesięciu bojowników UPA, poległych w marcu 1945 w lasach monastyrskich. Dawne zabudowania folwarczne należące do monasteru, złożone z kilkunastu budynków gospodarczych, zlokalizowane były przy pd. stoku góry klasztornej.
      http://archive.today/Mk7nh

Mapa

Lokalizacja: dokładna

Geolokalizacja: 50.275244 23.444983 (zwiń mapę)

Źródła opracowań (w tym bibliografia)