Klasztor:
Bazylianie, Biała Podlaska skasowany

Wprowadzono: 04.12.2012 10:27 | Ost. aktualizacja: 24.03.2016 13:39

Zwiń oś czasu
  • Fundacja / translokacja / zmiana reguły / przejęcie

    1690 r.
  • Kasata zrealizowana

    Data urzędowa kasaty: 08.11.1864 r. Data faktycznej kasaty: 08.11.1864 r.
Rozwiń wszystkie sekcje

Nazwa

Główna miejscowość: Biała Podlaska

Nazwa inna/e: ros. Бяла-Подляска [pol. Biała-Podlaska, ang. Byala-Podlyaska]; ukr. Біла Підляська [pol. Biła Pidlaśka, Biła Pidlasʹka, ang. Bila Pidlyas’Ka]; lit. Palenkės Biala

Lokalizacja

Adres/y, obecna przynależność państwowa i administracyjna:
  • Polska/[III] Rzeczpospolita Polska, woj. lubelskie, pow. bialski

Stan zachowania

Stan zachowania: zachowany

Istniejące obiekty: ob. parafia (kościół i zab. poklasztorne)

Zgromadzenie

Nazwa zgromadzenia: Bazylianie

Inne przyjęte nazwy polskie: bazyljanie; Bazylianie św. Jozafata, Василіянський Чин святого Йосафата; Bazyliański Zakon Świętego Jozafata; Zakon Bazylianów św. Jozafata; Ordo Basilianus sancti Josaphat

Pełna polska nazwa zgromadzenia: Zakon Świętego Bazylego Wielkiego

Pełna łacińska nazwa zgromadzenia: Ordo Sancti Basilii Magni Ruthenorum

Skrócona nazwa polska: ukr. ЧСВВ

Skrócona nazwa łacińska: OSBM

Obrządek: greckokatolicki (unicki)

Typ zgromadzenia: Kontemplacyjne

Rodzaj zgromadzenia: męskie, habitowe, mnisze

Początki

Data fundacji / translokacji / zmiany reguły / przejęcia: 1690 r.

Opis:

Pierwsza świątynia w tym miejscu, jeszcze prawosławna pw. Narodzenia NMP została ufundowana w 1582 r.[1] Gdy w 1596 r. doszło do unii między Kościołami rzymskokatolickim i prawosławnym, ówczesny właściciel miasta Mikołaj Krzysztof Radziwiłł stał się protektorem nowego obrządku[2]. Pozwala to sądzić, że w krótkim czasie cerkiew bialska została przekształcona w unicką. W 1690 r. z inicjatywy Karola Stanisława Radziwiłła do miasta sprowadzeni zostali bazylianie[3], którzy przejęli tę świątynię i wkrótce wznieśli przy niej drewniany monaster. Prowadzili zakrojoną na bardzo szeroką skalę działalność misyjną.

Ważnym wydarzeniem dla rozwoju monasteru bialskiego stał się spór o relikwie błogosławionego (później świętego) Jozafata Kuncewicza. Był on unickim arcybiskupem połockim. W 1623 r. został zamordowany przez prawosławnych mieszkańców Witebska. Jego szczątki spoczywały w Połocku, ale w czasie wojny północnej obawiając się ich zbezczeszczenia przez Rosjan, zostały ewakuowane i umieszczone w kaplicy zamkowej w Białej. Radziwiłłowie życzyli sobie, żeby relikwie zostały w mieście, z czym nie zgadzały władze zakonu bazylianów. Ostatecznie zawarto kompromis i bazylianie zgodzili się na pozostawienie ich, pod warunkiem zbudowania świątyni godnej do ich przechowywania[4]. To porozumienie stało się powodem wzniesienia w latach 1747-1765 okazałej murowanej cerkwi (il. 24)[5]. Około 1790 r. wzniesiono także w miejsce drewnianych, nowe murowane zabudowania klasztorne (il. 25)[6].

 

[1] Taka data fundacji była zapisana w istniejącej jeszcze w 1864 r., ale dziś zaginionej kronice miejscowej cerkwi – S. Jadczak, Napad kozaków Bohdana Chmielnickiego na Białą, „Podlaski Kwartalnik Kulturalny”, 2, 2007, s. 58

[2] Więcej na ten temat zob. T. Kempa, Mikołaj Krzysztof Radziwiłł „Sierotka”, a unia brzeska, „Czasy Nowożytne”, 3, 1997, s. 47-63.

[3] D. Wereda, Bazylianie, s. 111.

[4] Bp A. P. Dydycz OFMCap., Opisanie odnalezienia relikwii św. Jozafata Kuncewicza na tle jego życia oraz dziejów jego doczesnych szczątków, „Rocznik Bialskopodlaski”, 12, 2004, s. 163-164.

[5] K. Kolendo-Korczakowa, A. Oleńska, M. Zgliński (red. i oprac.), Powiat Biała Podlaska, s. 20.

[6] J. Flisiński, Biała na Podlasiu, s. 274.

Placówka w chwili kasaty

Status prawny: samodzielny

Charakter domu samodzielnego: monaster

Przynależność państwowa i kościelna w chwili kasaty

Państwo: Rosja/Carstwo Rosyjskie, Cesarstwo Rosyjskie

Jednostka podziału administracyjnego: Królestwo Polskie (Kongresowe, Kraj Przywiślany)

Kraina historyczna: Podlasie

Prowincja / Archimandria: Prowincja polska

Arcybiskupstwo: kijowskie unickie

Diecezja: chełmska unicka

Kasata

Kasaty 1773-1914
    • Rodzaj: zrealizowana
    • Podstawa prawna:
      • Państwo/Rosja/car Aleksander II: ukaz z 8.11.1864 (27.10.1864 starego stylu), zwany ukazem o reformie klasztorów w Królestwie Polskim
    • Data urzędowa kasaty: 08.11.1864 r.
    • Data faktycznej kasaty: 08.11.1864 r.
    • Opis:

      Monaster skasowano w 1864 r. i przekazano wraz z cerkwią i wyposażeniem unickiej diecezji chełmskiej. W 1875 r., gdy na terenie Królestwa Polskiego doszło do likwidacji unii, cerkiew została przekształcona w prawosławną określaną nawet mianem soboru. Decyzja ta spowodowała w konsekwencji szereg zmian, mających dostosować świątynię i jej wyposażenie do wzorców prawosławnych m.in. obniżono wieże i umieszczono na nich cebulaste hełmy. Relikwie Jozafata Kuncewicza, staraniem ostatniego unickiego proboszcza nie ukrywającego swych sympatii do prawosławia ks. Mikołaja Liwczaka, zostały przeniesione do krypty i zamurowane, co miało osłabić kult, jakim były obdarzane. Po wybuchu I wojny światowej, gdy miasto zajęły wojska austriackie, relikwie te zostały wywiezione do Wiednia, a potem do Rzymu, gdzie znajdują się do dziś[1].

      Po odzyskaniu niepodległości, w 1919 r. cerkiew została przekazana Kościołowi katolickiemu. Po rekoncyliacji stała się siedzibą parafii. W 1923 r. przeprowadzono pracę rebarokizacyjne pod kierunkiem Adolfa Szyszko- Bohusza i usunięto większość cerkiewnego wyposażenia. W czasie II wojny światowej w kościele i dawnym monasterze mieścił się magazyn zbożowy[2]. W okresie powojennym świątyni przywrócono charakter kościoła parafialnego. Własnością  parafii jest także gmach poklasztorny.

                  Wśród najcenniejszych zachowanych części dawnego bazyliańskiego wyposażenia należy wymienić obraz Józefa Simmlera „Męczeństwo św. Jozafata” (1861 r.), obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem z I połowy XVII w. (pierwotnie w kaplicy zamkowej Radziwiłłów), rokokowy krucyfiks z 1757 r. wieńczący obecnie ołtarz główny (il. 26), czy pacyfikał z k. XVII w. z cząstkami relikwii św. Jozafata Kuncewicza.
       

      [1] Dokładny opis  tego wydarzenia – A. P. Dydycz, Opisanie odnalezienia, s. 68-75.

      [2] K. Kolendo-Korczakowa, A. Oleńska, M. Zgliński (red. i oprac.), Powiat Biała Podlaska, s. 20.

Mapa

Lokalizacja: dokładna

Geolokalizacja: 52.034879213225835 23.125191187696828 (zwiń mapę)

Źródła opracowań (w tym bibliografia)