Klasztor:
Franciszkanie reformowani (reformaci), Biała Podlaska (MB Anielska) skasowany

Wprowadzono: 04.12.2012 10:27 | Ost. aktualizacja: 31.05.2016 16:37 | Autor opisu: Marek Derwich

Zwiń oś czasu
  • Fundacja / translokacja / zmiana reguły / przejęcie

    1670 r.
  • Kasata zrealizowana

    Data urzędowa kasaty: 1864 r. Data faktycznej kasaty: 1865 r.
Rozwiń wszystkie sekcje

Nazwa

Główna miejscowość: Biała Podlaska

Nazwa w momencie kasaty: Biała

Nazwa inna/e: Biała Książęca; Biała Radziwiłłowska; Biała Ducalis; łac. Alba Ducalis; ros. Бяла-Подляска [pol. Biała-Podlaska, ang. Byala-Podlyaska]; ukr. Біла Підляська [pol. Biła Pidlaśka, Biła Pidlasʹka, ang. Bila Pidlyas’Ka]; lit. Palenkės Biala

Lokalizacja

Adres/y, obecna przynależność państwowa i administracyjna:
  • Kościół Świętego Antoniego. Klasztor Braci Mniejszych Kapucynów w Białej Podlaskiej. (klasztor reformatów), Kościół Świętego Antoniego. Klasztor Braci Mniejszych Kapucynów w Białej Podlaskiej., ul. Narutowicza 37, 21-500, Biała Podlaska, Polska/[III] Rzeczpospolita Polska, woj. lubelskie, pow. bialski, tel.: 833435569

Stan zachowania

Stan zachowania: zachowany

Istniejące obiekty: zachowany kościół i klasztor; ob. klasztor kapucynów

Zgromadzenie

Inne przyjęte nazwy polskie: reformaci; franciszkanie

Pełna polska nazwa zgromadzenia: Bracia mniejsi franciszkanie

Pełna łacińska nazwa zgromadzenia: Ordo Fratrum Minorum Strictioris Observantiae Reformatorum

Skrócona nazwa łacińska: OFMRef

Obrządek: rzymskokatolicki (katolicki)

Typ zgromadzenia: Czynne

Rodzaj zgromadzenia: męskie, habitowe, mendykanckie

Początki

Data fundacji / translokacji / zmiany reguły / przejęcia: 1670 r.

Opis:

Przygotowania do sprowadzenia do Białej reformatów rozpoczęły się w 1666 r. z inicjatywy Michała Kazimierza Radziwiłła (po jego śmierci kontynuowała je wdowa po nim Katarzyna z Sobieskich[1]). Po ustaleniu warunków nowej fundacji w 1670 r. reformaci przybyli do Białej i otrzymali szereg gruntów w południowej części ówczesnego miasta ciągnących się aż do rzeki Krzny[2]. Już w 1673 r. rozpoczęto wznoszenie murowanego kościoła, prawdopodobnie według projektu Augustyna Locci’ego Młodszego (projekt fasady przypisuje się innemu, nieznanemu autorowi)[3]. Prace trwały do 1687 r., a w roku następnym kościół został wyświęcony przez biskupa kijowskiego Andrzeja Chryzostoma Załuskiego (il. 21). Wspomniany hierarcha był także fundatorem siedmiu umieszczonych w kościele ołtarzy. Po ukończeniu prac nad świątynią rozpoczęto wznoszenie nowego murowanego klasztoru. Tutaj prace trwały do 1692 r.[4]

 

[1] W lokalnej tradycji główne zasługi w fundacji przypisuje się właśnie Katarzynie mimo, że jej imię nie widnieje nawet na dokumencie fundacyjnym wystawionym przez jej męża. Być może to wynik błędu dawnych historyków, którzy nie znali dokumentu erekcyjnego, ale sugeruje to też symbolika świątyni (herb Sobieskich nad bramą oraz w malowidle na suficie świątyni) – Małgorzata Danielak-Chomać, Reformaci w Białej, „Rocznik Bialskopodlaski”, 8-9, 2000-2001, s. 154.

[2] Eadem, Początki fundacji kościoła i klasztoru reformatów w Białej Podlaskiej, „Rocznik Bialskopodlaski”, 6, 1998, s. 10-11.

[3] K. Kolendo-Korczakowa, A. Oleńska, M. Zgliński (red. i oprac.), Powiat Biała Podlaska, s. 14.

[4] J. Flisiński, Biała na Podlasiu. dzieje miasta do 1795 r., Biała Podlaska 2009, s. 278.

Wg Schematyzmu 1971 fund. w 1679 r.; wg wykazu fundacji w Klaszt.bern. - 1667

Państwo: Polska/[I] Rzeczpospolita Obojga Narodów

Jednostka podziału administracyjnego: woj. lubelskie

Kraina historyczna: Podlasie

Arcybiskupstwo: lwowskie

Diecezja: łucka

Placówka w chwili kasaty

Status prawny: samodzielny

Charakter domu samodzielnego: klasztor

Wezwanie kościoła: MB Anielska

Przynależność państwowa i kościelna w chwili kasaty

Państwo: Rosja/Carstwo Rosyjskie, Cesarstwo Rosyjskie

Jednostka podziału administracyjnego: Królestwo Polskie (Kongresowe, Kraj Przywiślany)

Kraina historyczna: Podlasie

Prowincja / Archimandria: Prowincja pruska pw. Wniebowzięcia NMP w Królestwie Polskim

Arcybiskupstwo: warszawskie

Diecezja: janowska

Kasata

Kasaty 1773-1914
    • Rodzaj: zrealizowana
    • Podstawa prawna:
      • Państwo/Rosja/car Aleksander II: ukaz z 8.11.1864 (27.10.1864 starego stylu), zwany ukazem o reformie klasztorów w Królestwie Polskim
    • Data urzędowa kasaty: 1864 r.
    • Data faktycznej kasaty: 1865 r.
    • Opis:

      Po kasacie w 1864 r. CZY 1865? kościół pełnił początkowo funkcję kościoła filialnego parafii św. Anny[1]. Zabudowania klasztorne zostały podzielone na dwie części: jedną otrzymał wikary, a w drugiej w 1866 r. ulokowano rosyjskojęzyczne seminarium dla nauczycieli w szkołach unickich[2].

      W 1868 r. unici wystąpili o przekazanie im kościoła poreformackiego w celu ulokowania tam drugiej w mieście cerkwi. Po uzyskaniu zgody rozpoczęto prace nad dostosowaniem świątyni, które przeciągnęły się praktycznie do kasaty Kościoła unickiego na terenie Królestwa w 1875 r.[3] W czasie remontu usunięto większość jego pierwotnego wyposażenia, które zostało przekazane okolicznym parafiom. Po skasowaniu unii brzeskiej poreformacki kościół do 1915 r. pełnił funkcję cerkwi prawosławnej pw. św. Cyryla i Metodego.

      Po odzyskaniu niepodległości świątynia wróciła w ręce Kościoła katolickiego i przez krótki okres pełniła funkcję kościoła szkolnego, a po 1919 r. wojskowego (działała przy nim parafia pw. Krzyża Św.)[4]. W czasie II wojny światowej kościół został zajęty przez wojska niemieckie na cele magazynu wojskowego i uszkodzony. Już w 1944 r. rozpoczęto prace renowacyjne, które przeciągnęły się do 1958 r. Świątyni przywrócona została funkcja kościoła szkolnego, którą pełni do czasów obecnych.

      W 1968 r. kościół wraz z gmachem klasztornym objęli księża kapucyni.
      [...] 

      Mimo tak burzliwych losów część oryginalnego wyposażenia kościoła zachowała się (il. 22), częściowo dzięki przeniesieniu do okolicznych świątyń. Barokowy charakter mają dwa ołtarze: główny (uszkodzony w czasie II wojny światowej i w 1944 r. zrekonstruowany z elementów barokowych z ok. 1740 r.) oraz boczny z figurami świętych franciszkańskich (także datowany na ok. 1740 r.). Z bardziej wartościowych elementów należy też wspomnieć chociażby o fragmentach zachowanych na sklepieniu prezbiterium  malowideł z IV ćw. XVII w., barokowym konfesjonale, czy dwóch osiemnastowiecznych krucyfiksach.

                  Dziedziniec przed kościołem jest otoczony murem, w którego płytkich wnękach pierwotnie umieszczone były stacje Drogi Krzyżowej z XVIII w. Po ich usunięciu jeszcze w XIX wieku, w latach 1989-1990 umieszczono tam tzw. Podlaskie Epitafium Żołnierskie poświęcone podlaskim żołnierzom poległym w czasie II wojny światowej i w wyniku prześladowań sowieckich.

      Dzięki uprzejmości księży kapucynów uczestnicy objazdu mieli także możliwość obejrzenia oryginalnych późnobarokowych malowideł ściennych datowanych na połowę XVIII w. znajdujących się w korytarzach klasztoru[1]. Nie zostały one jeszcze odkryte w całości. Wśród już widocznych znajdują się m.in. wizerunki św. Klary (il. 23) i św. Franciszka z Asyżu.
       

      [1] Ibidem, s. 19.

       

      [1] Przebieg kasaty omawia M. Danielak-Chomać, Klasztor Reformatów w Białej- kasata 1864 r., „Rocznik Bialskopodlaski”, 11, 2003, s. 279-294.

      [2] J. Lewandowski, Likwidacja obrządku greckokatolickiego w Królestwie Polskim w latach 1864-1875, „Annalecta Universitatis Mariae Curie- Skłodowska Lublin-Polonia, sectio F”, 31, 1966  s. 231.

      [3] Archiwum Państwowe w Lublinie, Chełmski Konsystorz Greckokatolicki, sygn. 286 O przekazaniu kościoła poreformackiego w m. Biała na utworzenie drugiej cerkwi w m. Biała w dekanacie bialskim, p.w. św. Cyryla i Metodego, k. 1-47.

      [4] Ibidem, s. 14. 

       

      Po kasacie klasztoru w 1867 r. kościół stał się filią kościoła parafialnego św. Anny.
      W roku 1869 cerkiew unicka.
      W latach 1875-1915 cerkiew prawosławna; wyposażenie kościoła zostało przeniesione do okolicznych parafii, m in. konfesjonały, ławki, ołtarze Matki Bożej i św. Antoniego, figury świętych Piotra i Pawła, obrazy, monstrancja, pacyfikał oraz ornaty – do sąsiedniego kościoła św. Anny, następnie częściowo przekazane do kościoła farnego w Międzyrzecu Podlaskim; obrazy Drogi Krzyżowej i krucyfiks do Huszczy; jeden ołtarz do Kąkolewnicy, gdzie przerobiony został na dwa ołtarze boczne.
      Przed fasadą wzniesiona brama-dzwonnica w stylu rusko-bizantyjskim, rozebrana po 1919 r.
      W 1910 r. przerobiono wieżyczkę sygnaturki.
      W 1915 r. rekoncyliowany, wówczas powróciły dwa ołtarze i część wyposażenia przechowywanego w kościele św. Anny.
      Po 1919 r. utworzona parafia wojskowa pod wezwaniem Krzyża Świętego.
      Od 1940 r. w kościele został utworzony niemiecki skład amunicji, zniszczona została bramka przed kościołem.
      W 1944 r. kościół częściowo uszkodzony, zniszczone lub uszkodzone zostało wyposażenie z wyjątkiem ołtarza Matki Bożej, konfesjonału, obrazów i części figur z ołtarza głównego, przeniesionych do kościoła św. Anny.
      W 1944 r. ponownie został przeprowadzony remont wnętrza.
      W 1946 r. zawieszono kute neobarokowe kandelabry i żyrandol.
      W latach 1950-1951 według projektu architekta Eugeniusza Czyża i Lecha Niemojewskiego budowa bramy z dwiema furtkami i żelazną kratą, która zamknęła od frontu ogrodzenie dziedzińca; wewnątrz wymiana posadzki w nawie głównej.
      W 1950 r. ambonę wykonał Franciszek Maksymiuk.
      W latach 1952-1954 budowa organów przez firmę Fryderyka Schwarza z Kartuz.
      W 1953 r. wzniesiono ołtarze Najświętszego Serca Pana Jezusa i Chrystusa Ukrzyżowanego.
      W 1956 r. rekonstrukcja sygnaturki według projektu Eugeniusza Czyża.
      W latach 1957-1958 przeprowadzono remont dachu Ponieważ zakon reformatów nie miał dość powołań, za jego zgodą i za pozwoleniem biskupa podlaskiego Ignacego Świrskiego, kościół objął w roku 1965 zakon oo. kapucynów.
      W 1971 r. aranżacja piwnic na sale katechetyczne.
      W 2000 r. zmiana aranżacji placu przed kościołem, rozebranie bramy i wystawienie pomnika Jana Pawła II na osi przed fasadą.
      W 2005 r. budowa neobarokowego ołtarza w kaplicy, z witrażem Błogosławionego Honorata Koźmińskiego i portretem Jana Pawła II w zwieńczeniu. [wiki]

      Wg Gaccha i Schematyzmu 1971, s. 71 - zamknięty w 1865 r. 

Przejęcie

Przejęcie po 1914 r. przez:

Mapa

Lokalizacja: dokładna

Geolokalizacja: 52.0319 23.1204 (zwiń mapę)

Źródła opracowań (w tym bibliografia)

  • Schematyzm Prowincji Matki Bożej Anielskiej OO. Franciszkanów-Reformatów w Polsce, Kraków, 1971, s. 71