Klasztor:
Paulini, Leśna Podlaska (Nawiedzenie NMP, św. Piotr i św. Paweł ap.) skasowany

Wprowadzono: 04.12.2012 10:27 | Ost. aktualizacja: 29.06.2016 21:54

Zwiń oś czasu
  • Fundacja / translokacja / zmiana reguły / przejęcie

    1727 r.
  • Kasata zrealizowana

    Data faktycznej kasaty: 1864 r.
Rozwiń wszystkie sekcje

Nazwa

Główna miejscowość: Leśna Podlaska

Nazwa inna/e: lit. Palenkės Lešna

Lokalizacja

Adres/y, obecna przynależność państwowa i administracyjna:
  • Polska/[III] Rzeczpospolita Polska, woj. lubelskie, pow. bialski

Stan zachowania

Stan zachowania: ob. funkcjonuje

Czy obiekt​/​y istnieje?: po remoncie

Zgromadzenie

Nazwa zgromadzenia: Paulini

Pełna polska nazwa zgromadzenia: Zakon Świętego Pawła Pierwszego Pustelnika

Pełna łacińska nazwa zgromadzenia: Ordo Sancti Pauli Primi Eremiate

Skrócona nazwa łacińska: ZP; OSPPE

Obrządek: rzymskokatolicki (katolicki)

Typ zgromadzenia: Czynne

Rodzaj zgromadzenia: męskie, kanonickie

Początki

Data fundacji / translokacji / zmiany reguły / przejęcia: 1727 r.

Opis:

Zespół klasztorny znajduje się w południowej części miejscowości i został założony na miejscu niewielkich fortyfikacji ziemno-murowanych otoczonych fosą najprawdopodobniej z XVI lub XVII w.[1]

Powstanie miejscowego ośrodka pątniczego miało związek z odnalezieniem w 1683 r. przez dwójkę miejscowych chłopców Aleksandra Stalmaszczuka i Mirona Makaruka cudownego wizerunku Matki Boskiej[2]. Ma on formę płaskorzeźby wykonanej w drobnoziarnistym granicie w stylu ludowym[3]. Wydarzenie to stało się powodem zbudowania w 1686 r. w miejscu jego odnalezienia niewielkiego drewnianego kościoła i erygowania przy nim w 1695 r. parafii[4].  W 1727 r. do obsługi rozrastającego się sanktuarium sprowadzono z Częstochowy paulinów, którzy rozpoczęli wznoszenie okazałej murowanej świątyni według projektu Wincentego Rachettiego (il. 18). Prace z przerwami trwały do 1752 r.[5] Fundację mocno wspierali finansowo okoliczni magnaci m.in. Radziwiłłowie, Siedlniccy, Woronieccy czy Szujscy.
 

[1] K. Kolendo-Korczakowa, A. Oleńska, M. Zgliński (red. i oprac.), Powiat Biała Podlaska (Katalog Zabytków Sztuki w Polsce: województwo lubelskie, t. 8, z. 2), Warszawa 2006, s. 150.

[2] A. Jędrzejewski, Historja cudownego obrazu Matki Boskiej w Leśnej, Leśna Podlaska 1928, s. 7-8.

[3] K. Kolendo-Korczakowa, A. Oleńska, M. Zgliński (red. i oprac.), Powiat Biała Podlaska, s. 156.

[4] Sanktuarium w Leśnej, Leśna Podlaska, 1972, s. 1-2.

[5] Świątynia wznoszona była na fundamentach kościoła z 1720-1723 r., którego plany budowy przerwały problemy finansowe – K. Kolendo-Korczakowa, A. Oleńska, M. Zgliński (red. i oprac.), Powiat Biała Podlaska, s. 152.

W latach 1732-36 przeorem tutejszego klasztoru był Michał Kazimierz Dworzański (imię zak. Albin), który kontynuował budowę kościoła i klasztoru. (EK, 4, kol. 405)

1772 r.: dziesięciu zakonników, dziewięciu kapłanów, jeden laik, prowincja polska, diec. łucka, woj. podlaska (Gach, Struktury, s. 272, tab. 55 nr 9);

1825 r.: czterech zakonników, sami kapłani, prowincja polska, diec. podlaska, gub. podlaska (Gach, Struktury, s. 443, tab. 56 nr 6);

1864 r.: pięciu zakonników, sami kapłani, prowincja polska, diec. krakowska, gub. lubelska (Gach, Struktury, s. 494, tab. 115 nr 7);

Placówka w chwili kasaty

Status prawny: samodzielny

Charakter domu samodzielnego: klasztor

Wezwanie kościoła: Nawiedzenie NMP, św. Piotr i św. Paweł ap.

Przynależność państwowa i kościelna w chwili kasaty

Państwo: Rosja/Carstwo Rosyjskie, Cesarstwo Rosyjskie

Prowincja / Archimandria: Prowincja polska = Provincia Polona

Arcybiskupstwo: mohylewskie

Diecezja: łucko-żytomierska

Kasata

Kasaty 1773-1914
    • Rodzaj: zrealizowana
    • Data faktycznej kasaty: 1864 r.
    • Opis:

      Od 1861 r. klasztor był miejscem walk niepodległościowych na Podlasiu, co przyczyniło się do kasaty klasztoru (EK, 10, 869).\

      Jako administrator pozostawiony został przy nim zakonnik Dionizy Korzeniowski[1]. Kolejnym, już świeckim administratorem, został w 1868 r. Jan Przesmycki[2]. Chęć przejęcia świątyni w Leśnej wyrażali unici, jednak ich roszczenia nie zostały zrealizowane. W 1875 r. kościół i zabudowania poklasztorne zostały przekazane Cerkwi prawosławnej i w 1881 r. przekształcone w żeński monaster. [...] Burzliwe dzieje klasztoru odbiły się mocno na jego wyposażeniu (il. 20). Dotkliwe straty przyniósł już okres Księstwa Warszawskiego, gdy w 1812 r. kościół został ograbiony. Zrabowane zostały wtedy m.in. korony i sukienkę z cudownego wizerunku fundowane przez Radziwiłłów[2]. Do niemal całkowitego rozproszenia wystroju i mobiliów doprowadziła zmiana charakteru wyznaniowego świątyni. Po przejęciu przez Cerkiew prawosławną większość pierwotnego wyposażenia została usunięta. Spora jego część m.in. ambony, dębowe ławki trafiły do warszawskiego kościoła Wszystkich Świętych, gdzie uległy zniszczeniu w 1944 r.[3] Część została przekazana innym, okolicznym kościołom katolickim[4]. Dodatkowe zmiany przyniosła prowadzona od 1881 r. przebudowa kościoła. W jej ramach obniżono barokowe wieże, przebudowano fasadę oraz osadzono na dachu kopuły cerkiewne. Te przeróbki usunięto w okresie międzywojennym (jedną z wież pozostawiono obniżoną na pamiątkę prawosławnego epizodu w dziejach klasztoru). Dzisiaj wśród najcenniejszych zabytkowych elementów kościoła należy wskazać cudowny wizerunek Matki Boskiej, znajdujący się na jego zasuwie obraz Nawiedzenie NMP Jana Bogumiła Plersza, krucyfiks z początków XVII w. czy barokową rzeźbę Chrystus u słupa z połowy XVIII stulecia[5].

       

      [1] T. Demidowicz, Leśna Podlaska- zarys dziejów, Biała Podlaska 2010, s. 13-14.

      [2] K. Kolendo-Korczakowa, A. Oleńska, M. Zgliński (red. i oprac.), Powiat Biała Podlaska, s. 152.

      [3] Ibidem, s. 152.

      [4] Podlasiak P.J.K. [ks. J. Prószkowski], Historya zjawionego, s. 102-103.

      [5] K. Kolendo-Korczakowa, A. Oleńska, M. Zgliński (red. i oprac.), Powiat Biała Podlaska, s. 156-157.

       

      [1] Archiwum Diecezjalne w Siedlcach, sygn. 432 Akta dotyczące się zakonników 1864, 1865, k. 95.

      [2] Podlasiak P.J.K. [ks. J. Prószkowski], Historya zjawionego i cudownego obrazu Matki Boskiej oraz kościoła i probostwa w Leśny na Podlasiu zabranego  na własność prawosławia, Kraków 1897, s. 74.

Przejęcie

Przejęcie 1773-1914 przez:
Wcześniej zajmowany przez:
  • 1919 r.: Prawosławne mniszki, Leśna Podlaska (Nawiedzenie NMP, św. Piotr i św. Paweł ap.)
  • Opis:

    przejęli cz. zabudowań:

    Zabudowania wzniesione w okresie istnienia klasztoru prawosławnego po odzyskaniu niepodległości zostały przekazane w części paulinom, a w części nowo założonemu seminarium nauczycielskiemu. Szkoła ta po II wojnie światowej została przekształcona w liceum pedagogiczne, a w 1969 r. uległa likwidacji. Na jej miejsce powołano zespół szkół rolniczych istniejący do dziś w gmachu dawnej monasterskiej szkoły. Pozostałe obiekty zostały przekształcone na mieszkania, a część z nich jest dziś opuszczona

Restytucja

Restytucje po 1914 r.
    • Opis:

      Prawosławne mniszki opuściły Leśną Podlaską w 1915 r. uciekając przed zbliżającymi się wojskami Państw Centralnych. Świątynia rekoncyliowana przez ks. Henryka Ciepichałła, kapelana I Brygady Legionów, wkrótce potem została zajęta przez wojska niemieckie. Po odzyskaniu niepodległości, w 1919 r. do Leśnej Podlaskiej powrócili paulini. Pierwszym przeorem reaktywowanego klasztoru był Augustyn Jędrzejczyk[1].

      Zabudowania wzniesione w okresie istnienia klasztoru prawosławnego po odzyskaniu niepodległości zostały przekazane w części paulinom, a w części nowo założonemu seminarium nauczycielskiemu. Szkoła ta po II wojnie światowej została przekształcona w liceum pedagogiczne, a w 1969 r. uległa likwidacji. Na jej miejsce powołano zespół szkół rolniczych istniejący do dziś w gmachu dawnej monasterskiej szkoły. Pozostałe obiekty zostały przekształcone na mieszkania, a część z nich jest dziś opuszczona
       

      [1] T. Demidowicz, Leśna Podlaska- zarys dziejów, Biała Podlaska 2010, s. 13-14.

Mapa

Lokalizacja: dokładna

Geolokalizacja: 52.1292 23.0275 (zwiń mapę)

Źródła opracowań (w tym bibliografia)

  • Wrzeszcz Maria, Zbudniewek Janusz, Leśna Podlaska, Encyklopedia katolicka, t. 10: Krzyszkowski - Lozay, Lublin, 2004, kol. 868-870
  • Gach Piotr Paweł, Struktury i działalność duszpasterska zakonów męskich na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej i Śląska w latach 1773-1914, Lublin, 1999, s. 443 nr 6, s. 494 nr 7
  • Bieńkowski Ludomir, Ankieta zakonna Garampiego z 1773 roku. Podstawa źródłowa do tabel nr 1-69, [w:] Bieńkowski Ludomir, Kłoczowski Jerzy, Sułowski Zygmunt (red.), Zakony męskie w Polsce w 1772 roku. Ordines regulares virorum in Polonia anno 1772, (Materiały do Atlasu Historycznego Chrześcijaństwa w Polsce, 1), Lublin, 1972, s. 272 nr 9
  • Czerwień Henryk, Dworzański Michał Kazimierz OSPE, [w:] Encyklopedia katolicka, t. 4: Docent - Ezzo, Lublin, 1983, kol. 405

Foto

źródło: http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bazylika_Mniejsza_w_Le%C5%9Bnej_Podlaskiej.JPG